Η Χαμηλή αυτοεκτίμηση, οι εχθροί της και τρόποι ενίσχυσής της

H χαμηλή αυτοεκτίμηση πηγάζει από τον τρόπο που εμείς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και όχι από τον τρόπο που μας βλέπουν οι άλλοι άνθρωποι. Η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό σας συχνά συνοδεύεται από ένα σύνολο δεδομένων χαρακτηριστικών αν και στην πραγματικότητα είναι απλά αντιλήψεις που πηγάζουν από τις εμπειρίες της ζωής μας και από το τι πιστεύουμε ότι αυτές οι εμπειρίες δείχνουν για εμάς. Έτσι, αν η πλειοψηφία των εμπειριών που έχουμε είναι αρνητικές, έτσι κι η άποψη που έχουμε για τον εαυτό μας θα είναι αρνητική με συνέπεια μια χαμηλή αυτοεκτίμηση. Ουσιαστικά με τον όρο αυτοεκτίμηση αναφερόμαστε στον τρόπο που αξιολογούμε και εκτιμάμε τον εαυτό μας.  
Σημαντικές εμπειρίες που διαμορφώνουν την εικόνα που έχουμε για τον αυτό μας συχνά αποκομίζονται στην παιδική ηλικία. Αν οι εμπειρίες που έχουμε από την οικογένεια μας και το σχολείο είναι θετικές κι έχουμε μεγαλώσει με στήριξη κι ενθάρρυνση  τότε πιθανότατα θα γίνουμε ένας ενήλικας με ισχυρή αυτοεκτίμηση. Αν από την άλλη έχουμε μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον έντονης κριτικής αναφορικά με την νοημοσύνη, τις μαθησιακές μας ικανότητες ή την εμφάνισή μας αναπόφευκτα είναι στατιστικά πιθανότερο να γίνουμε ενήλικες με μειωμένη ή και καθόλου αυτοεκτίμηση.


Μερικές από τις  αρνητικές εμπειρίες που συμβάλουν σε μια χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι οι παρακάτω: 
•    Αποτυχία να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες των γονέων
•    Απουσία επιβράβευσης, στοργής  ή ενδιαφέροντος
•    Επιβολή συστηματικών τιμωριών, παραμέληση ή κακοποίηση
•    Χαμηλή απόδοση στο σχολείο σε συσχέτιση με το πώς αυτό αντιμετωπίστηκε από την οικογένεια, τους δασκάλους και τους συμμαθητές μας.
•    Έντονη κριτική για την εμφάνισή μας από το περιβάλλον της οικογένειας ή του σχολείου.
•    Έντονη κριτική και χαρακτηρισμοί για την προσωπικότητά μας , π.χ «είσαι πολύ αδύναμος, πολύ ευαίσθητος, δεν τα πιάνεις γρήγορα» κ.α


Μερικές φορές βέβαια οι αρνητικές εικόνες για τον εαυτό μας προκαλούνται από εμπειρίες στην ενήλικη ζωή μας, όπως για παράδειγμα ο εκφοβισμός στον χώρο εργασίας με συνεχείς παρατηρήσεις ή άγχος απόλυσης, οι βίαιες σχέσεις ή κάποια άλλα τραυματικά γεγονότα του ενήλικου εαυτού μας. Συνηθέστερα όμως οι αντιλήψεις μας για τον εαυτό αναπτύσσονται στην παιδική μας ηλικία κάτι που αναπόφευκτα τις καθιστά μεροληπτικές κι ανακριβείς καθώς επηρεάζονται ιδιαίτερα τότε από την αλληλεπίδραση του παιδιού με το σχολείο, την οικογένεια και τους σημαντικούς «άλλους». Η προκατειλημμένη αντίληψη του εαυτού μας, μας οδηγεί στο να τρωνόμαστε στα πράγματα που κάνουμε λάθος αντί για αυτά που κάνουμε σωστά. Οι αρνητικές εικόνες για τον εαυτό είναι στην ουσία προκαταλήψεις που δεν λαμβάνουν υπόψη όλα τα πραγματικά περιστατικά, αλλά στηρίζονται μόνο στα δυσάρεστα βιώματα της ζωής μας.  


Πως εμφανίζεται η χαμηλή αυτοεκτίμηση στην ενήλικη ζωή;
•    Άσχημη εικόνα για την προσωπικότητα μας: εμμονή στα λάθη του παρελθόντος κι έμμονη ενασχόληση του μυαλού με υποθετικές διεργασίες του τύπου τι θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει καλύτερα. Σύγκριση με άλλους ανθρώπους που συναλλασσόμαστε και πάντοτε βγαίνουμε μείον, γιατί δεν είμαστε τόσο δυνατοί, τόσο έξυπνοι, τόσο επιτυχημένοι. 
•    Άσχημη εικόνα για το σώμα μας: είμαστε πολύ αδύνατοι ή πολύ χονδροί ή άχαροι, ή δεν έχουμε θηλυκό ή αντρικό σώμα. 
•    Τελειομανία : πρέπει πάντα να είμαστε τέλειοι, δεν επιτρέπουμε στον εαυτό μας λάθη ή παραλείψεις. Προτιμούμε να εργαζόμαστε έστω κι άρρωστοι για να μην μας επικρίνουν για την απουσία μας. Η τελειομανία είναι μία από τις πιο καταστροφικές πτυχές της χαμηλής αυτοεκτίμησης. Ένας τελειομανής ζει πάντοτε με μια έντονη αίσθηση αποτυχίας, διότι τα επιτεύγματά του, άσχετα με την πραγματική διάσταση τους, για τον ίδιο δεν είναι ποτέ αρκετά. 
•    Περιστατικά έντονου θυμού :  όταν δεν πιστεύουμε στον εαυτό μας αισθανόμαστε ότι δεν μετράμε και για τους άλλους ανθρώπους κι ότι δεν μας υπολογίζουν κάτι που μας οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο απογοήτευσης και θυμού. 
Πολλοί συγχέουμε την έννοια της αυτοεκτίμησης με αυτήν της αυτοπεποίθησης. Όμως ενώ η αυτοεκτίμηση αναφέρεται στην εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και στο πόσο δυνατή είναι η σχέση μας μαζί του, η αυτοπεποίθηση έχει να κάνει περισσότερο με την επίτευξη στόχων. Αυτό σημαίνει πως σε έναν τομέα της ζωής μας μπορεί να έχουμε υψηλή αυτοπεποίθηση (π.χ στην εργασία μας) και σε έναν άλλον χαμηλή (π.χ οικογένεια). Χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν συνεπάγεται απαραίτητα και χαμηλή αυτοπεποίθηση. Η αυτοεκτίμηση έχει μια σχετική σταθερότητα ενώ η αυτοπεποίθηση μπορεί να επηρεάζεται από πλήθος παραγόντων ανάλογα με την χρονική περίοδο που διανύουμε και τα βιώματα της συγκεκριμένης περιόδου. 
Στην χαμηλή αυτοπεποίθηση συμβάλλουν τα παρακάτω: 
•    Εξωτερικά από εμάς γεγονότα φαίνεται να μας επηρεάζουν δραματικά
•    Τελειομανία
•    Έντονη ενασχόληση με την γνώμη των άλλων
•    Έντονη σύγκριση με ανθρώπους που (λανθασμένα) θεωρούμε «τέλειους» ή «απόλυτα επιτυχημένους»
Είναι σημαντικό εδώ να καταλάβουμε πως χαμηλή αυτοπεποίθηση δεν σημαίνει κι έλλειψη ικανοτήτων. Η χαμηλή αυτοπεποίθηση είναι το αποτέλεσμα της υπερβολικής ενασχόλησης με μη ρεαλιστικές προσδοκίες που προκαλούν αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό και μας οδηγούν σε έναν δυσλειτουργικό τρόπο σκέψης και χαμηλής εμπιστοσύνης. 

Πως είναι δυνατόν να ενισχυθεί η χαμηλή αυτοεκτίμηση;
•    Με το να γίνουμε λιγότερο αυστηροί με τον εαυτό μας, να ξεφύγουμε από την τελειομανία και να θέτουμε ρεαλιστικούς στόχους.
•    Με το να αποδεχτούμε και τις λιγότερο ευχάριστες πτυχές του εαυτού μας ως αναπόσπαστο κομμάτι μας, εστιάζοντας παράλληλα και στις πιο θετικές πτυχές μας.
•    Με το να επιβραβεύουμε τον εαυτό μας καθημερινά. Π.χ «προέκυψε αυτή η δυσκολία σήμερα αλλά το χειρίστηκα μια χαρά τελικά, μπράβο μου!»
•    Με το να καλομαθαίνουμε και να φροντίζουμε τον εαυτό μας λίγο παραπάνω! Π.χ. με μια ωραία έξοδο, ένα νέο χόμπι, ένα ταξίδι ή απλά ένα αφρόλουτρο, με δραστηριότητες που γενικά μας ανεβάζουν την διάθεση. 
•    Προσπαθούμε να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας (αυτογνωσία) ώστε να μπορέσουμε να τον αγαπήσουμε περισσότερο. Όταν δούμε ότι δυσκολευόμαστε δεν διστάζουμε να απευθυνθούμε σε ειδικό ψυχικής υγείας που θα μας διευκολύνει προς αυτήν την κατεύθυνση. 
Θεοφίλη Δήμητρα